محمد مؤمن بن محمد زمان تنكابني
26
تحفه حكيم مؤمن يا تحفة المؤمنين ( فارسي )
داشته باشد واندرون أو سرخ ولاذع زبان ومستعمل پنج اوست وهر گياهى كه در حوالي أو رويد فاسد مىسازد وجزاف صاحب اختيارات در كمال ظهور چه تصريح نموده كه نوعي از مازر يونست ومادريون از يتوعات است بخلاف اشخيص واختلاف ما تية هر يك از متون كتب ظاهر است سفيد أو در دويم گرم وخشك وبا قوهء ترياقيه وهجده قيراط أو باشراب قابض طبع وطيخ أو با فودنج جبلى جهة اخراج حب القرع ويك مثقال أو جهة رفع جنون وصرع وطبيخ أو جهة عسر بول وگزيدن هوام نافع ومسهل زرداب وصمغ أو با شير مقوى احشاء ومحلل ورم باطني وطلاى أو با سركه جهة تحليل أو رام ظاهري بارده وقدر شربتش تا پنج درهم ومصدع ومصلحش شكريست وسياه أو در آخر سيم گرم وخشك دو مثقال أو كشنده ومحرق وشد ودر مشروبات غير مستعمل وطلاى أو جهة جرب وقوبا وبهق وبا روغنها جهة مواد بارده وضماد آن بر دندان هفتت قوى وبر جراحات متاكله منقى آن ولطوخ مطبوع أو با سركه وگوگرد وقفر اليهود وجهة قطع ثاليل مؤثر وخاكستر بيخ هر دو نوع را جهة قلاع مجرب دانستهاند اشنان گياهيست به برك وشاخهاى ريزه شبيه به كرمهاى خشكشده وكارزان به آن ؟ مىشويند سفيد أو راخرؤ العصافير وسبز آن را غاسول نامند وآن غيراباقونس است ومؤلف تذكره اشتباه در أو ذكر كرده است در سيم كرم ودر آخر دويم خشك وجالى ومحرق ومنقى ومفتح ومدر قوى وسه درهم سبز أو مسهل زرداب ويك درهم مدرحيض ونيم درهم مدربول وده درهم أو كشنده وپنج درهم أو مسقط جنين زنده ومرده وطلاى أو بجهة بردن گوشت زياد وزخمها وسنون أو جهة جلاى دندان نافع ومداومت أو مفسد دندان ومصلحش مغز تخم كدو وروغن بنفشه ومضر مثانه ومصلحش عسل است اشراس به فارسي سريش نامند ان وپنجى است غير پنج خنثى چه ساق خنثى كوتاه وكوچك وگلش سفيد است وسريش را ساق بلندتر وعريضتر وبرگ قوىتر وگلش سفيد مايل به سرخى وثمرش مستدير وشد طعم مىباشد وبا عفو صه در أول گرم وخشك ومحرق أو دردويم گرم ودرسيم خشك وضماد أو جهة جبر كسر رقيق وقيله ودمل وقروح خبيثه وكوفتكى عضل وعصب وبا سركه وروغن كنجد جهة جرب وحكه وتليين صلات با وبا آرد جو جهة سعفله وآشاميدن أو جهة در پهلو وسرفه ويرقان وصفراى سوخته وسحج وخشونت حلق ومحرق أو مدر بول وحيض ومحلل ورم بلغمى وبا سركه جهة دفع داء الثلب وبهق سفيد وتخمش جالى وقاطع أخلاط غليظ وكرم تر از أصل أو وجهة نفث الذم وباماء العسل جهة ثتقيهء جگر نافع ومورث سدد وملحش سكنجبين ومرخى معده ومصلحش كلقند وقدر شربتش تا پنج درهم واز محرق أو تا يك مثقال واز تحمش تادور درهم وبدلش در أكثر افعال غرى لسمسك وگويند مغاث ويا گرسنه اشيران اسم يوناني خصى الكلبة است ومؤلف تذكره ظاهرا غافل شده مكرر ذكر نموده اشموسا نوعي از مرد وكم بوو تر از اقسام اوست اشقاقل شقاقل است اشنان دار واسم فارسي زوفاى خشك است اشتلابوس دار شيشعان است اشقون اسم تركى ريباس است اشياف ماميثا درماميشا انشاء الله مذكور مىشود اشتيوان بلغة مصرى بسفايج است اشتر گياه اسم فارسي سليخه است اشكانى بلغة تنكابني وطبرستان بقلهء يمانيه است اشبيل بلغة گيلانى نوعي از بطارح است أصابع فرعون سنبلى است به قدر انگشت شبيه بدني وگره را رومجوف وبا اندك پهنى واز يمن خير دو قسمي از آن با رطوبت سپاه لون وآندر افعال قائم مقام مؤميائى وبهترين أو مخطط سبك زود شكن است در سيم گرم وخشك وقاطع نزف الدم ومحلل اورام بارده چون با خون جراحت سرشته ضماد نمايند بجهة التحام عديل ندارد أصابع صفر پخى است به قدر كف دست أطفال وبه قدر پنج انگشت وپر از رطوبت وچون خشكشو درنگش أبلق از زردى وسفيدى مىگردد وبا اندك حلاوت ومنبت أو ريگزارها ونزديك آبها وبرگش شبيه به برگ كند ناوساقش باريك واز بن تاسرير گل وگلشن بنفش وقسمي ويكرنجى است شبيه به ناخن پلنگ وزرد واين كرم تر وتندتر است ومؤلف تذكره گويد كه آن غير كف مريم وكف عايشه است وبنهج ديگر وصف نموده در دويم گرم وخشك وبغايت محلل فضول غليظ ومنقى اعضاى عصبانى وترياق سموم هوام وجهة جنون وامراض سوداى أو وبلغمى وتقويت منابت اعصاب وضماد أو جهة تحليل صلابات وبخور أو جهة گريزانيدن موش وسام أبرص نافع وقسم ديگر مسقط جنين ومضر آلات بول ومصلحش تخم مورد وبلوط وقدر شربتش تا دو مثقال وبدلش يك وزن ونيم أو هزار جشان ودو ثلث أو سعد است أصابع هر مس شكوفهء سورنجان است ودر سورنجان موصوف است أصل الفلفل فلفلمويه است أصل القلب به فارسي پنج شپبى نامند وآن پنج ماش هندى است گرم وخشك ومسكن ومخدر وجهة معدهء بارده ودرد مفاصل وأمثال آن شربا وضماد انافع ومحرق خون ومورث بندود ومشوش حواس ومصلحش در شير خيسانيدن وقدر شربتش يكدانكست أصابع اللصووص مؤلف مغنى گويد ابوريحان وصف نبات أو نكرده است وگفته است دوائيست هندى وتخمش مستعمل بلاد ما است وشبيه است بشلتوك وچون در دهان ساعتي نگاهدارند پوست أو شق شده مغزى از وظاهر شود مثل پنبه در تحريك ماه بسيار مؤثر است أصول الأربعة عبارت از پنج رازيانه وپنج كرفس وپنج كاسنى أصابع العذرى نوعي از انگور طويل القدر است أصابع الفيئات فرنجمشك است أصابع الملك إكليل الملك است أصل الانجدان الخراساني اشتر غاز است أصل السوس در سوس موصوف است أصل السوس الأبيض در سوس مذكور مىشود أصل السوس والآسمانجونى ايرسا است أصل الراسن نوعي از فيلجوش است وتبركى انذر گويند أصف پنج كبراست